Tua'r Dalar

A volume of the highly interesting reminiscences of playwright William Owen in the form of essays on various characters and events which influenced him in the fields of drama, education, broadcasting, writing and religion. 33 black-and-white photographs.

Review :
Y math caredig ar hunangofiant ydi hwn. Y peth casaf o ddigon ynddo ydi’r awdur yn rhoi hanes ei nain ar y dechrau i un adolygydd nas enwir, a ddywedodd ar Radio Cymru bod un o’i lyfrau atgofus cynharach yn anwybyddu popeth ond y gorau. Mae’r caredigrwydd a’r ochr olau i fywyd yn y llyfr hwn felly’n fwriadol, a dydi o ddim o fusnes unrhyw adolygydd i gega am hynny. Ond mae’n rhyfedd gweld sylwadau a gafodd eu dweud ar y radio flynyddoedd yn ôl yn cael eu dyfynnu’n helaeth mewn print yn ddiweddarach. Mae’n bosib, serch hynny, mai rhyw ansicrwydd ohono’i hun sy’n gyfrifol am gofio, heb sôn am gofnodi, sylwadau fel yna. Ella bod hynna’n swnio’n rhyfedd o ystyried arddull fyrlymus a hyderus y sgwennu drwyddo draw, ond daw’r un math o beth i’r amlwg pan fo’n sôn yn bur faith am hynt un o’i ddramâu a fu’n crwydro cystadlaethau am rai blynyddoedd ac yn dyfynnu’n ffyddlon o rai o’r beirniadaethau. Sgwennu ydi busnes sgwennwr, nid cofio beirniadaethau ac adolygiadau. Fel mewn llawer llyfr cyffelyb, ceir yr argraff weithiau bod y pethau gorau yma’n rhy gywasgedig. Mae llawer sylw a digwyddiad yn gweiddi am gael eu hehangu, e.e. yr achlysur lle bu Marian Goronwy Roberts yn rhoi ei barn am Saunders Lewis. Dyma’r math o beth sy’n troi cronicl yn fywyd. Gellir dweud yr un peth am y gyfres o bortreadau o rai pobl y mae wedi’i chynnwys yng nghanol stori’i fywyd, pobl sydd wedi dylanwadu arno ac y mae ganddo barch ac edmygedd tuag atynt. Mae’r bennod ar Gwladys Price, er enghraifft, yn gweiddi am fwy, fellu hefyd yr un ar stiwdant y WEA. Cam gwag oedd peidio â rhoi enw a chyfeiriad i hwnnw, gyda llaw. Tuedd y portreadau eraill ydi dweud y pethau disgwyliedig yn y geiriau disgwyliedig. Mae yma ormod braidd gen i o eistedd wrth draed. Ar wahân i griced a myrdd a mwy o bethau eraill, theatr ydi prif ddiléit William Owen. O’r holl brofiadau a sylwadau theatrig sy’n britho’r llyfr, y gorau o ddigon ydi’r theatr gartra sydd ganddo ar y diwedd. Mae llawer o’r lleill eto’n tueddu i fod yn groniclaidd o bryd i’w gilydd, yn enwedig mewn un man lle mae pob math ar ddramâu ac awduron ac actorion yn cael eu rhestru bron fel llyfr ffôn. Un o’r dramâu gorau yn y llyfr ydi 'Plas Nanhoron'. Ro’n i yno; yn fwy na hynny, hefo fi roedd Harri Parri'n siarad pan roddodd o swadan anfwriadol i’r gwydryn yfed dau gant oed. Nid malu ddaru’r gwydryn, ond ffrwydro’n llwch. Oedd o’n syniad call rhoi’r fath greiriau mewn ystafell mor fach a stwffio deugain o bobl i mewn iddi sy’n beth arall, wrth reswm. Sy’n dod â ni at sylw’r gorau’r llyfr i gyd, sylw nad oes angen ehangu yr un iotyn arno. Hogyn bach y Plas ar fin mynd i ysgol breswyl yn dweud wrth William Owen fod ‘Dadi fi yn deud mai pobl dlawd sy’n mynd i ysgol Pont y Gof ac Ysgol Botwnnog’. Anfarwol.