Merched y Môr

Life savers and adventurers; captains' wives and sailors' daughters; investors in ships and emigrants; fisherwomen and whores; artists and literateurs; sailing the shores and the deep oceans. This volume aims to present the history of Welsh women and the sea, while discussing their influence and importance to coastal communities and the seafaring world.

Review :
Rwy’n cofio rhywbeth ddwedwyd wrthyf gan y diweddar Aled Eames. ‘O ddarllen gwaith rhai o haneswyr amlycaf Cymru gallet feddwl fod Cymru’n wlad gannoedd o filltiroedd o’r môr – rywle yng nghanol gwlad enfawr fel yr Undeb Sofietaidd.’ Pwyslais felly roddwyd ar hanes Cymru a’i rhan gwbl allweddol yn natblygiad y chwyldro diwydiannol. Diolch i’r drefn, gwnaeth Aled Eames gyfraniad mawr yn cywiro’n argraff honno. Ac yn awr dyma gyfrol sylweddol iawn gan Robin Evans, nid yn unig yn rhoi i Gymru ei phriod le yn hanes morwriaeth ond lle’r gwragedd a merched yn y stori fawr honno, o 1700 hyd heddiw. Campwaith o gyfrol gan fab capten llong, Bob Evans o Foelfre, sy’n dwyn ynghyd ddwy stori ymylol hanes Cymru. Cofiwn fod gan Gymru dros fil o filltiroedd o arfordir – llawer, llawer hwy na Chlawdd Offa. I roi gwrhydri’r hanes yn ei gyd-destun dyma ystadegyn ysgytwol o’r gyfrol. Ceir tabl – Prydeinig – sy’n cymharu nifer marwolaethau’r llynges fasnach gyda nifer y marwolaethau yn y pyllau glo yn y blynyddoedd rhwng 1891 a 1904. Ym 1891 collodd un o bob 114 morwr ei fywyd o’i gymharu ag un o bob 665 glöwr. Ym 1904, y rhifau oedd 1 morwr o bob 219 o’i gymharu ag un o bob 808 yn y diwydiant glo. Mae ystod ymchwil Robin Evans yn rhyfeddol. Cawn ddadansoddiad manwl feistrolgar o economi’r cymunedau glan môr, o bentrefi bychain Cymraeg eu hiaith i drefi mawr fel Abertawe a Chaerdydd. Cawn olwg fanwl ar gyfraniad hollbwysig y menywod i’r economi honno ac effaith a thraul y ffordd honno o fyw ar wragedd oedd yn magu plant â’u gwŷr oddi cartref am fisoedd, weithiau flynyddoedd ar y tro, rhai ohonynt yn byw mewn tai gwael oedd yn achos afiechydon. Cawn hanes menywod arbennig iawn fel Sarah Jane Rees (Cranogwen) fu’n hwylio’r glannau gyda’i thad, a phan benodwyd hi’n ysgolfeistres ym Mhontgarreg bu’n dysgu morwriaeth i fechgyn ifanc. Straeon rhyfeddol am ddewrder, wedyn, a gallu a chyfraniad rhai gwragedd oedd yn hwylio gyda’i gwŷr, fel gwraig y Capten Hugh Thomas, y Cambrian Chieftain, a aeth i draferthion mewn storm echrydus yn y Môr Tawel ym 1894. Achubwyd Mrs Thomas a’i dau blentyn gan long arall, y Dee, a thybiwyd bod y Cambrian Chieftain wedi’i cholli. Aeth y Dee rhagddi i Valparaiso ac yn syth ar ôl cyrraedd yno, er gwaethaf ei sefyllfa enbyd, anfonodd Mrs Thomas adroddiad manwl a chynhwysfawr o’r trychineb oedd yn brawf ei bod yn gyfarwydd â phob agwedd o forwriaeth i berchnogion y Cambrian Chieftain yn Lerpwl. Yn wyrthiol llwyddodd y Capten Thomas a’r criw i unioni’r llong a chyrraedd Taltal yn ddiogel, gannoedd o filltiroedd i’r gogledd o Valparaiso. Stori arall yw honno am y ras enwog o San Francisco i Cóbh, Iwerddon, yn 1901, a enillwyd gan y Glenesslin dan gapteiniaeth T. Barlow Thomas o Gaernarfon, gyda’i wraig oedd gydag ef yn dangos dewrder rhyfeddol yn cefnogi a chynorthwyo’i gŵr. Mae yma ystod enfawr o astudiaeth gymdeithasol sy’n ymdrin â lle’r merched mewn gweithgareddau sy’n amrywio o’r amheus ac anghyfreithlon fel smyglo, wreca a phuteinio i ddulliau parchus o ddod â’r ddau ben llinyn ynghyd fel pysgota, cadw tafarnau, darparu ar gyfer y diwydiant ymwelwyr ac fel buddsoddwyr yn y llynges fasnach. Hyd yn oed fel ceidwaid goleudai. Tlodi cenedl yw ei thorri oddi wrth ei gorffennol. Mae hon yn gyfrol o bwys. Dim ond cyflwyniad yw hi i faes enfawr, medd yr awdur. Mae e’n llawer iawn rhy ddiymhongar.