Dŵr yn yr Afon

A raw, contemporary novel about a Welsh rural family facing change when the son brings his new wife home.

Review :
Dyma stori teulu yng nghefn gwlad Cymru – tad a mab yn y presennol, ac atgofion un o fenywod y teulu o’r gorffennol. Mae Morgan a Rhys yn cael bywyd yn anodd ac maent yn byw yn unig iawn. Ble mae dyn i gael cysur? Ond mae deinameg y teulu’n newid yn ffrwydrol pan ddaw Rhys â gwraig ifanc adre gydag e. Does neb yn gwybod o ble daeth hi, a dyw hi’n gwybod dim am Gymru, y Gymraeg a'r bywyd gwledig. Mae byd cefn gwlad yn newid o’r tu mewn allan, a does dim cuddio rhag caledi’r gwir. Dyma gorwynt o nofel sy’n sicr o gynnal eich diddordeb yn ystod y darllen, a chyfrol sy’n siŵr o ddryllio’r ddelwedd draddodiadol o’r cefn gwlad tawel, traddodiadol, yn rhacs. Dyma nofel gyntaf Heiddwen Tomos, awdur a fagwyd yn y gymdeithas wledig, amaethyddol yng Ngheredigion, ac mae geirfa a thafodiaith ei milltir sgwâr yn rhan annatod a phwysig o’r cyfanwaith. Mae’r iaith mewn sawl man yn gwrs ac yn aflednais ond mae hynny’n cyferbynnu’n llwyr â’r darnau telynegol a disgrifiadol tlws. Derbyniodd y nofel ganmoliaeth gan feirniaid Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Fynwy a’r Cyffiniau 2016, gyda Fflur Dafydd, Jon Gower a Gareth F. Williams wedi eu plesio’n fawr gyda’r cynnwys, ac mae’n dda iawn gweld bod yr awdur wedi dyfalbarhau i gyhoeddi’r nofel hon. Mae’r stori, fel y soniwyd, wedi ei gwreiddio’n ddwfn yng nghefn gwlad Cymru, ac mae arferion y bywyd gwledig yn rhan annatod o’r cyfan, gydag arferion traddodiadol a’r bywyd modern yn cymysgu gyda’i gilydd, yn naturiol ddigon. Yn y bôn, hanes fferm deuluol sydd yma, Bryn y Meillion, a pherthynas tad a mab wrth iddynt ymladd (yn llythrennol weithiau!) i gadw deupen llinyn y busnes ynghyd. Ond mae llawer mwy i’r stori yma hefyd. Mae Rhys, y mab, yn gymeriad byrbwyll ac mae ei weithredoedd yn creu tyndra rhyngddo ef a phawb sy’n ei adnabod, ac yn enwedig Morgan ei dad. Mae ef yn gymeriad mwy gwastad, ond mae’n cario baich y gorffennol yn drwm ar ei ysgwyddau ac yn ei gweld hi’n anodd ymdopi â’r hyn y mae’n ei weld ac yn ei deimlo. Mae Morgan a Rhys yn cael bywyd yn anodd ac yn unig iawn. Er bod digon o gymdogion o’u cwmpas, mae digwyddiadau’r gorffennol wedi sicrhau eu bod yn byw ar wahân i’r gymdeithas leol i raddau helaeth. Mae bywydau’r ddau wedi eu llunio gan eu gorffennol trist, ac yna mae eu hamgylchiadau’n newid yn llwyr eto pan ddaw Rhys adre’n annisgwyl gyda’i wraig newydd. Ond er y newid enfawr yma, mae rhai pethau’n gorfod aros am nad oes modd cael eu gwared. Er taw’r ddau ddyn yw’r prif gymeriadau, mae’r menywod yn chwarae rhan bwysig iawn yn y stori hefyd, ac mae cyfraniad Rosa i’r nofel yn hollbwysig wrth iddi ddatgelu’r hanes llawn i ni’n raddol drwy gyfrwng ei dyddiaduron a’i hatgofion. A hi sy’n esbonio arwyddocâd teitl y nofel i ni. Mewn ffordd, mae’r dynion yn osgoi trafod y materion sydd wedi dylanwadu gymaint arnynt; mae’n haws peidio, efallai, ond mae angen i ni wybod y gwir er mwyn ceisio deall yr hyn sy’n digwydd yn eu presennol nhw. Mae’n stori dywyll iawn ac yn gignoeth o onest ar brydiau hefyd. Ond dydy hynny ddim yn llethu’r darllen ac mae’r cymeriadau ymylol yn ysgafnhau tipyn ar y darllen. Mae helyntion amaethyddol a charwriaethol Ned y gwas, a busnesa Sioni Shw’od, yn ychwanegu cryn dipyn o hiwmor at y stori. Mae’r llon a’r lleddf yn cydredeg fel mewn bywyd go iawn, ond yr elfennau tywyll sy’n cario’r dydd, a cheir ymdriniaeth â materion megis unigrwydd, twyllo a chynllwynio, trais yn y cartref, godinebu a marwolaeth yn y stori drasig hon. Efallai nad yw caledi a chymhlethdodau bywyd cefn gwlad yn bynciau hollol newydd, ond mae Heiddwen Tomos yn bendant yn awdur sy’n cynnig rhywbeth gwahanol. A hithau'n cipio'r Fedal Ddrama yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Môn eleni, mae'r llenores hon wedi dechrau o ddifrif ar ei thaith lenyddol.