I Dir Neb

A novel inspired by one of the paintings of the artist Aneurin Jones, set in Anglesey during the First World War, portraying the complex relationships between members of two farming families. First published in 1999.

Review :
Yn rhifyn Hydref 2002 o A470, dywed Eirug Wyn rywbeth dadlennol wrth alw Smôc Gron Bach ‘y gyfrol . . . orau i mi ei hysgrifennu’. Er gwaethaf ei arbrofi gyda thechneg ddeulais (Tri Mochyn Bach), ‘ffeithlen’ (Elvis: Diwrnod i’r Brenin), chwedl foeswersol wyrdroëdig (Blodyn Tatws) ac ymson (Bitsh!), y nofel gyflawn gyntaf hon o’i eiddo – nofel ‘strêt’ – a roddodd y boddhad artistig mwyaf iddo. Mae rhywun yn amau mai awydd ysgrifennu nofel strêt arall ag iddi blot cywrain a chymeriadau credadwy a chydlynol a gymhellodd ddychymyg cynhyrchiol, crwydrus a chwilfrydig Eirug Wyn i saernïo I Dir Neb. A saernïo yw’r gair. Hanes dau deulu adeg y Rhyfel Mawr a geir ynddi: Catrin a Tom Hughes, Cae Cudyll, ac Evan a Miriam Pritchard, Tyrpeg Uchaf. Mae mab y naill aelwyd, Hugh Hughes, yn caru ag Elin y Tyrpeg, ond mae perthynas rhwng Catrin ac Evan yn y gorffennol yn awgrymu’n gryf mai mab Evan yw Hugh, bachgen gwahanol iawn i’w fab hŷn, Johnny. Gwëir stori cydberthynas y cymeriadau hyn gyda gofal mathemategol bron am gyfatebiaethau a deuoedd. Dyma Eirug Wyn unwaith eto a ffrwynau’r dweud yn ddiogel yn ei ddwylo, ac yn gwneud yr hyn a wna orau: breintio’r darllenydd â golwg hollgynhwysol ar anwybodaeth y cymeriadau a greodd. Yn ei nofelau mwyaf llwyddiannus gwelir math o gynllwyn ar waith y gwahoddir y darllenydd i fod yn gyfrannog ohono, cytundeb y bydd ef yn adrodd stori o fewn rheolau a chonfensiynau ei ddewis ffurf ac y bydd y darllenydd o’i ran yntau yn dilyn troeon y plot gan wybod yn fras beth i’w ddisgwyl. Nid yw’r nofel yn ein synnu am na chais ein synnu. Yr hyn a wna yw bodloni’r awydd greddfol bron – na wiw i ni ei ddibrisio – am stori dda. Yma, fel yn achos epig gywasgedig Kate Roberts, Traed Mewn Cyffion, mae dewis y Rhyfel Mawr yn gefnlen yn creu’r argraff fod hwn yn waith mwy ei gwmpas nag yw mewn gwirionedd. Yr unig fannau gwan yw’r rheini lle temtir yr awdur i fanteisio ar hynny. Mae’n anodd osgoi’r casgliad, er enghraifft, mai camgymeriad oedd dilyn Hugh i ryfel (gan dorri ar rediad y stori drwy geisio ei hehangu), ac mae’r traethu’n cloffi wrth gynnig sylwebaeth ar y drin sy’n drwm dan feddylfryd diwedd yr ugeinfed ganrif, ond eilbeth yw hwnnw. Nofel yw hon a luniwyd yn benodol i ddiddanu ac sy’n llwyddo i wneud hynny.