Symudliw - Enillydd Medal Ryddiaith Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004

The prize-winning volume of the Literary Medal Prize at the Newport Welsh National Eisteddfod 2004, being a collection of sixty micro literature works, each one dealing with various aspects of change.

Review :
Cyfrwng cymharol newydd yw llên meicro, yr englyna mewn brawddegau (ond ymhell o fod yn rhyddieithol). Mae’n siŵr y bydd rhai’n cwyno ynglŷn â’r gwastraff papur ac yn ei chael yn anodd dygymod â’r byrder, er eu bod yn hen gynefin â darllen a gwerthfawrogi englynion. Efallai ein bod yn rhoi gormod o bwyslais ar y cyfryngau llenyddol ac yn rhygnu ymlaen yn ddiddiwedd ynglŷn â’r gwahaniaeth sylfaenol rhwng barddoniaeth a rhyddiaith. Geiriau yw’r deunydd crai, a rhydd pob cyfrwng gyfle i’r awdur brofi ei allu i drin y deunydd hwnnw. Cynildeb yw gair allweddol llên meicro. Rhaid dewis a dethol geiriau’n ofalus gan y gall un cam gwag ddifetha’r cyfan. Cefais flas ar fwyafrif storïau Symudliw, a blas arbennig ar ambell un. Chwaeth bersonol, yn fwy na dim, sy’n pennu’r ffefrynnau. Y storïau sy’n aros yn fy nghof i, oherwydd yr awgrymu cynnil, yw ‘Arallgyfeirio’ a ‘Newid Gêr’ (marciau llawn am y teitlau!), y naill yn ymwneud â pherthynas dwy ferch a’r llall â thrawswisgo. Ni welaf angen rhannu’r storïau’n adrannau (er nad oes dim o’i le ar hynny) gan eu bod oll yn gwau i’w gilydd. Gellid eu symud o un adran i’r llall heb amharu ar y cyfanwaith. Nid oes yma ddim sy’n syfrdanol o newydd – beth sy’n newydd, wedi’r cyfan? – ond mae’r dweud yn gallu bod yn wefreiddiol ar adegau. Maent oll yn cydio’n glòs wrth y dyfyniad ar y dechrau: ‘Er anwadalwch byd, Yr un yw dyn o hyd.’ Gellid ychwanegu’r dyfyniad hwn: ‘Dyn yw dyn ar bum cyfandir, Dyn yw dyn o oes i oes.’ Nodyn trist a diobaith a gawn yma ar y mwyaf. Gwelwn gymdeithas yn dadfeilio, dieithriaid yn goresgyn, merch fach yn deisyfu’i hoes cyn bod yn blentyn, byrhoedledd yr e-bost, dadrithiad, difaterwch, yr anallu a’r amharodrwydd i ddeall. Fel un sy’n credu mai hen fyd mileinig a phwdr yw hwn, rwy’n gallu uniaethu â hyn. Ond gall Annes, fel minnau, deimlo chwa o gysur sy’n cynhesu’r galon o dro i dro, fel ym mrawddeg glo ‘Rhwng y Cynfasau’. Weithiau, cawn fflach o ddireidi, yn y darlun o’r ferch gyfoes sydd wedi dysgu sut i’w hamddiffyn ei hun ac yn y sylw gwreiddiol, ‘Mae’n diolch i’r nefoedd mai i’r dosbarth nos gwaith coed, yn hytrach nag i’r life drawing, y penderfynodd ei gŵr hi fynd wedi’r cyfan (‘Pe bawn i’n artist’). Dyma un sy’n ymwybodol o werth geiriau ac o allu un gair bach i droi’r cyffredin yn gofiadwy, fel ‘sboelio’ yn ‘Meincnod’ a’r dinistr sy’n deillio ohono, ‘dad’ yn rhestr blaenoriaethau’r Nadolig, y ‘late’ creulon sy’n dyrnu yn erbyn y ffactore, a’r ffin denau rhwng y ‘jest digon’ a ‘gormod’. Ceir yma ddychan, sy’n pigo heb adael colyn, un wedi’i dyneru â chariad tuag at gyd-ddyn er ei holl ffaeleddau, fel yn ‘Arwr Cymraeg’ a’i hadlais o ‘Croeshoelier ef’ ac yn ‘Chwarae Duw’, sy’n fy atgoffa o Sister Geoge a’i hamharodrwydd ‘i ddiflannu heb ffeit’. Dylai poen Annes fod yn boen i bob un ohonom sy’n pryderu ynglŷn â dyfodol ein cenedl a dynoliaeth yn gyffredinol. Ond, o dderbyn gwirionedd y dyfyniad, ni allaf lai na theimlo mai taro ein pennau yn erbyn y wal yr ydym ac na allwn ond ceisio gwneud y gorau o’r gwaethaf.